Stress
Tonica: Middelen om de weerstand tegen stress te vergroten
Een verslag naar aanleiding van lezingen gehouden op het Folia Orthica symposium over stress op 19 september, in de Jaarbeurs te Utrecht en 30 november 1998 in de Eenhoorn te Amersfoort. Aangepast voor het MBOG-onderwijs 11 april 1999 in het AZU te Utrecht.
Stress
Of je nu overspannen of gestressed bent, een burnout of een vitale uitputting hebt, hoe je het ook noemt, er zijn situaties waarbij de lichamelijke of psychische belasting groter is dan de belastbaarheid (ook wel weerstand genoemd). Wat ik wil bespreken is de vraag of er middelen zijn die deze belastbaarheid vergroten (deze middelen worden vaak tonica genoemd) en hoe deze middelen werken.
Ik zal hier niet verder uitleg geven over wat stress is en wat het kan doen. Enkele boeken aangaande dit onderwerp kan ik echter aanraden1,2)
Wat ik echter wel wil laten zien is een overzicht van reacties die kunnen worden veroorzaakt door stress (overgenomen uit proefschrift van dr. B. Terluin)1)
Stress reacties (naar Kleber 1982):
Psychologische reacties:
- angst
- apathie
- concentratie- en denkstoornissen
- depressiviteit
- geïrriteerdheid
- gespannenheid
- ontevredenheid
- psychische vermoeidheid
- schaamte / schuld
- verlies van interesse
- verlies van zelfwaardering
- verwardheid / onzekerheid
Gedragsmatige reacties:
- agressief gedrag
- ongelukken (bijv. op het werk)
- roken, drinken, gebruik van kalmerende middelen
- rusteloosheid
- slaapproblemen
- verandering van eetlust
- vermijdingsgedrag (bijv. ziekteverzuim)
- vermindering van prestaties
Fysiologische reacties:
- droge mond
- transpireren
- verandering van de ademhaling
- verhoging van de bijnierhormonen
- verhoging van de bloeddruk
- verhoging van de bloedsuikerspiegel
- verhoging van de spiertonus
- vermindering van de spijsvertering
- versnelling van de hartslag
Aan de fysiologische reacties zou nog kunnen worden toegevoegd: versnelde veroudering, o.a. door meer vrije radicalen schade.2)
Stress is een onderdeel van ons leven. Echter te veel stress of verkeerde stress (disstress) geeft vele klachten en zelfs schade. Behandeling van stressklachten dienen op net zo veel punten te werken als punten waarop de stress kan aangrijpen. Simpelweg een pilletje tegen stress bestaat niet. Belangrijke onderdelen in de behandeling van stress zijn het ontspannen (mediteren, yoga, tai chi, gemasseerd worden, etc.), prettige inspanning (bewegen, sporten, leuke dingen doen), goede voeding van zowel lichaam (veel groente en fruit, niet te veel vlees, veel vette vis) en voeding van de geest (vrienden, diepzinnige gesprekken, filosoferen) en verminderen van de schade door inname van extra (voedings)stoffen zoals anti-oxidanten en tonica.
Tonica zijn middelen die letterlijk ons lichaam weer spannen. De boog kan niet altijd gespannen zijn, maar met tonica kunnen we ons lichaam mogelijk veerkrachtiger maken, waardoor stress beter hanteerbaar is.
Wat is een tonicum (meervoud: tonica)?
Tonica zijn middelen die vroeger veelvuldig gebruikt werden. In een Winkler Prins Encyclopedie van 1911 staat de volgende uitleg van het begrip tonica:
"Middelen welke in gevallen van verzwakking en uitputting de werkzaamheid en het weerstandsvermogen van het geheele lichaam, zoowel als van zijn afzonderlijke organen verhoogen. Men verdeelt hen in drie groepen:
Diactetisch-psychische tonica:
Zooals een eenvoudige, niet verslappend werkende levenswijs, harding, vooral van de huid, afwrijvingen en baden, zorg voor gemoedsrust enz.
Pharmaceutische tonica:
In gevallen van bloedarmoede, spijsverteringsstoornissen enz.
Dynamische tonica:
Toepassing van electriciteit in gevallen van verzwakking en aandoening van het zenuwstelsel."3)
In deze lezing wil ik het hebben over de:
Pharmaceutische tonica: Middelen die de weerstand en werkzaamheid van het lichaam en afzonderlijke organen verhogen, zonder vervelende bijwerkingen.
Naast eeuwenoud gebruik van tonica zal er ook eeuwenoud misbruik van zijn gemaakt. Een goed voorbeeld hiervan is de wijze waarop koffie en cola vaak als tonicum worden aangepraat. Het is ongetwijfeld zo dat beide middelen een tijdelijke oppepper kunnen geven, maar op de langere termijn zijn het geen middelen die onze weerstand verhogen, onze vitaliteit vergroten en zeker niet vrij van vervelende bijwerkingen.4,5) Als we kijken naar cola dan zitten daar tenminste twee grote nadelen aan:
Het bevat veel suiker:
Suiker geeft cariës, gewichtstoename, een energieboost, later een energie-dip, toename stemmingsveranderingen, toename asthma en artritisklachten, toename vetzurengehalte in het bloed, toename vatbaarheid voor candida infectie en een afname van de afweer (immuniteit) zelfs tot 5 uur na inname van suiker6,7)
Caffeïne:
De caffeïne geeft een stress-reactie (fight or flight), onrust, toename angstklachten4,5), toename diverse lichamelijke klachten, o.a. osteoporose8)
Naast koffie en cola zijn er vele andere middelen die gebruikt of misbruikt worden als tonica.
Ondanks mogelijke opwekkende effecten lijkt het dat binnen de reguliere geneeskunde het begrip tonica niet erg geliefd is. De vraag is;
bestaan er echte tonica?
Volgens de industrie: Natuurlijk!!!
In een grote database van middelen van fabrikanten van vitaminen, mineralen, kruiden etc., het Vademecum Integrale Geneeskunde9), wordt het woord tonicum meer dan 500 keer genoemd.
Een zoekopdracht in (PubMed)Medline (database met > 9 miljoen medische artikelen) leverde het volgende op:
0 artikelen over tonica of tonicum,
59 artikelen over tonics (inclusief de frisdrank tonic) en
27 artikelen over adaptogens (merendeel is Chinees)
De associatie met kwakzalverij (en de wondermiddelen) is waarschijnlijk een van de redenen dat de reguliere geneeskunde niet zoveel waarde hecht aan tonica. Een andere reden is dat in de reguliere geneeskunde men het liefst één specifiek middel heeft voor één specifieke aandoening (magic bullets). De brede werking van een tonica wordt vaak afgedaan als een aspecifiek middel en dus niet geschikt als medicijn.
Volgens Andrew Weil10), is er in de Traditionele Chinese Geneeskunde een geheel andere indeling van belangrijkheid van middelen. Daar noemt men een middel inferieur indien het een specifieke werking bij slechts één aandoening heeft en noemt men een middel superieur indien het een werking voor bijna elke kwaal (panacee) heeft. Een voorbeeld van zo'n superieur middel is ginseng of reishi. Beiden vallen onder de eerde gegeven definitie van (pharmaceutische) tonica.
De belangrijkste tonica ter ondersteuning bij stress wil ik hier toelichten, voor informatie over de andere genoemde tonica verwijs ik naar de volgende zeer aan te bevelen boeken:
Andrew Weil: Optimaal gezond in 8 weken, bevat een hoofdstuk over tonica .10)
Ron Teeguarden: Radiant Health, The Ancient Wisdom of the Chinese Tonic Herbs. 11)
Carol A. Newall et al. Herbal Medicines, a guide for health-care professionals. 12)
Skye Linnger et al. The Natural Pharmacy. 13)
Voorbeelden ter verhoging weerstand bij stress (de cursief gedrukte worden besproken, zie verder bovengenoemde vier boeken):
* Oosterse tonica:
ginseng
reishi
astragalus
dong quai
ashwagandha
gember
zoethout
* Westerse tonica:
ginkgo biloba
mariadistel
rozemarijn
zwarte bes
groene thee
rhodiola
knoflook
aspirine
* Orthomoleculaire
tonica?
multi-vitamine / min.
vitamine B5
vitamine B3
Carotenoïden
vitamine C
vitamine E
Glutathion
Liponzuur
EPA / GLA
ess. olieën / ess. aminoz.
melatonine / dhea
Ginseng
Oosterse tonica:
Ginseng:
Vaak genoemd als adaptogen = middel om aanpassing aan omgeving te verbeteren.
3 hoofdsoorten:
(Asian) Ginseng = Radix Panax Ginseng = yang tonicum
Siberisch ginseng = Eleutherococcus = Radix Acanthopanacis
Amerikaanse ginseng = Radix Panax Quinquefolium = yin tonicum
Ginseng:
Bevat ginsenosides (saponines), sterke anti-oxidanten (maltol, phenolen) en immunostimulanten, vitamine B3, calcium, magnesium, kalium, arginine, glutamine, glycine, serine, lysine en diverse polypeptiden
Invloed op: Aerobe capaciteit, Angst, Atherosclerose, Bescherming chemotherapie, Chronisch vermoeidheid syndroom, Diabetes, Efficient werken, Fibromyalgie, Geheugenstoornissen, Griep, Immuunsysteem, Kanker, Mannelijke geslachtsorganen, Onvruchtbaarheid, Overgangsklachten, Prestatie van sporters, Regulatie bloeddruk, Stressbestendigheid, Verkoudheden, Uithoudingsvermogen, Ziekte van Alzheimer.
Enkele onderzoeken:
Een van de bekendste onderzoeken is van Brekhman gedaan in Leningrad 1957. Hierbij werden muizen gedwongen een lange tijd te zwemmen in koud water. De muizen die Asian Ginseng kregen konden gemiddeld twee keer zo lang zwemmen als de controle groep en herstelden sneller.14)
Dezelfde Brekhman deed in de jaren '50 en '60 onderzoek met Dardymov in Rusland bij soldaten. Soldaten die Asian Ginseng kregen voordat ze een afstand van 3 kilometer moesten lopen liepen gemiddeld 53 seconden sneller en waren minder moe dan de soldaten die een placebo kregen.14)
Onderzoek bij 4300 mensen in Rusland laat zien dat ginseng het aantal ziektedagen bij werknemers en fouten bij leesproeven vermindert, dat het de weerstand tegen hoge temperaturen, stress en snelheid verhoogt en dat sporters minder snel verzuren en beter presteren.12)
Recenter onderzoek laat zien dat ginseng een duidelijk effect heeft op erectiestoornissen 15),
op het immuunsysteem 16) en op vermindering van ouderdomsklachten 17)
Vaak wordt er te laag gedoseerd of te vroeg gestopt. Gebruik het tenminste 2 maanden om te kijken wat het effect is in een dosering van 1000-6000 mg per dag
Bijwerkingen: Met name bij overdoseringen en mensen met veel yang (koorts, keelpijn)
Angst, onrust, nerveusiteit, slapeloosheid, hypertensie en geïrriteerdheid
Astragalus:
Astragalus is familie van de klaver.
De wortel wordt gebruikt en is een sterk immuunstimulerend middel 18) Het wordt vooral gebruikt als tonicum voor verzwakte patiënten.
Opvallend is dat het een zeer hoog gehalte selenium bevat en astragalosides, zeer sterke anti-oxidanten.19)
Vanwege de sterke anti-oxidanten werking zou het beschermen tegen de nadelige effecten van bestraling en chemotherapie.
Dosering: 2 -3 keer daags 500 mg (of 3-5 ml tinctuur).
Bijwerkingen: Geen, alleen bij zeer hoge doseringen winderigheid.
Dong quai:
Ook wel Dang gui of Radix Angelica Sinensis genoemd.Dong quai = Angelica sinensis
Een "female tonic" en een "beauty tonic"
Invloed op: Bloedarmoede, Hormonale disbalansen (dysmenorrhea), Huidklachten, Kanker20), Nervositeit, Overgangsklachten, Schade door chemische middelen en Spieropbouw (ook bij mannen).
Bevat veel B12, foliumzuur, vit. B3 en biotine.
Dosering: 1000 - 4000 mg per dag.
Bijwerkingen: Bij mensen met een hele lichte huidskleur kan er een verhoogde gevoeligheid voor zonlicht ontstaan. Verder niet gebruiken tijdens periode van zwangerschap en borstvoeding.
Westerse tonica
Ginkgo biloba:
Ginkgo biloba is mijn favoriete middel. Ik slik het zelf dagelijks en schrijf het veelvuldig voor. In de praktijk zie ik vooral verbetering van geheugen, concentratie en een verbeterde doorbloeding (minder koude voeten en handen). Het is een vrij nieuw tonicum met een zeer brede werking. De ginkgo boom is een levend fossiel. Het heeft bladeren die zeer rijk zijn aan anti-oxidanten. Sommigen denken dat het onder de oosterse tonica zou vallen, maar pas sinds het algemeen worden van de anti-oxidanten theorie is de interesse in ginkgo bladeren pas goed ontstaan. Voor een gedetailleerde beschrijving verwijs ik naar het laatste nummer van Folia Orthica.21) en een prachtig overzicht van 22 pagina's met abstracts van veel literatuur over ginkgo op internet:
http://www.healthy.net/library/books/hoffman/materiamedica/GINKGO.HTM
Gestandaardiseerde Ginkgo biloba-extract is dit jaar geregistreerd als geneesmiddel voor claudicatio intermittens (Farmacotherapeutisch Kompas 1998) (zie het onderzoek van H. Peters in Vasa 1998 May; 27(2):106-110)
Invloed op: Allergieën, Alzheimer, Asthma, Atherosclerose, Antiveroudering, Cerebrale doorbloedingsstoornissen, Claudicatio intermittens, Concentratieproblemen, Decompensatio cordis
Depressie, Diabetes, Duizeligheid, Impotentie / onvruchtbaarheid, Geheugenstoornissen, Migraine, Multiple sclerose, Ontstekingen, Raynaud's fenomeen, Tinnitus ?, Zenuwschade
Werking: sterke anti-oxidant (bevat flavonoiden, quercitine, proanthocyanidines), remt Platelet Activating Factor, beschermt zenuwen en bevordert doorbloeding.
Enkele onderzoeken:
H. Peters: Een groot (111 patiënten), multi-center, gerandomiseerd, placebo-gecontrolleerd, dubbel blind onderzoek toont aan dat ginkgo biloba de loopafstand bij mensen met claudicatio intermittens (Fontaine stage II-b) significant verbeterd. 22)
Antistress en angstverminderde eigenschappen van ginkgo dankzij een lichte mate van MAO-remming. 23)
Ginkgo beschermt zenuwen dankzij de sterke PAF- antagonerende werking. 24)
Dosering: van een gestandaardiseerd extract: 2-3 keer daags 40-80 mg.
Rozemarijn
Daar wordt je vrolijker van!
Invloed op: Angst, Bacteriële en parasitaire infecties, Darmkrampen, Depressie, Krampen 25), Nervositeit, Obstipatie, Oedeem, Ontstekingen 26), Pijn, Schade door chemische stoffen, Vermoeidheid, Winderigheid
Werkzame stoffen: sterke anti-oxidanten, flavonoïden, prostaglandine remmer (Thr. A2)
Niet een heel breed werkend tonicum, maar vooral een die ik geef bij depressieve klachten, als sterke anti-oxidant en bij ontstekingen.
Dosering: 3 keer daags 20-50 druppels van de oertinctuur. Niet geven tijdens zwangerschap.
Zwarte bes (Ribus Nigrum)
beter dan cassis!
Een van de belangrijkste middelen van de gemmotherapie. Wordt gemaakt van de knoppen van de zwarte bes.
Anti-stress middel, Anti-allergisch, Stimuleert nier- en bijnierfunctie
Ontstekingsremmend, tegen prostaathypertrofie?
Werkzamen stoffen: bevat zeer sterke anti-oxidanten: is een soort "OPC" 27)
Is niet zo'n breed toepasbaar tonicum. Zou mogelijk een soort cortisol achtige werking hebben.
Ik gebruik het vooral bij vermoeide mensen met allergische klachten.
Dosering: 2-3 keer daags 20-30 druppels, als Ribus Nigrum D1 gemmo tinctuur.
Orthomoleculaire tonica:
Als tonica helpen de weerstand tegen stress te verbeteren en het vooral anti-oxidanten zijn, is het boeiend om te kijken of stress ook de behoefte aan anti-oxidanten verhoogd.
Professor Defares beschrijft dat stress verouderd. In de literatuur staat het verband tussen stress en veroudering bekend als het stress-age syndroom. Het blijkt dat wanneer muizen worden vastgebonden zodat ze niet kunnen bewegen, dit een enorme stressfactor voor ze is. Als ze dan ook nog geen water en eten krijgen blijkt dat er na 18 uur een duidelijke toename is van het lipidenperoxidegehalte in lever en nieren. Dit is een maat voor vrije radicalen schade. Ander onderzoek laat zien dat er een duidelijk verband is tussen schade aan cellen door vrije radicalen en toename van stress en verhoogde productie van catecholaminen. Mogelijk werken catholaminen zelf ook als vrije radicalen.
Voor alle duidelijkheid zal ik hieronder kort uitleggen wat vrije radicalen zijn:
Vrije radicalen en anti-oxidanten
'A free radical is like a convention delegate away from his wife: it's a highly reactive chemical agent that will combine with anything that's around.'
(Dr. Alex Comfort)
Zuurstof is onmisbaar voor onze energievoorziening. We kunnen blijven leven doordat we met behulp van zuurstof in onze cellen op een gecontroleerde manier voedingsstoffen verbranden. In de energiecentrales van onze cellen, de mitochondria, wordt de energie uit de voeding (o.a. glucose, vetten) door de inwerking van zuurstof (oxidatie) omgezet in bruikbare pakketjes energie. Een klein deel, meestal minder dan een procent, van de zuurstof 'ontsnapt' uit dit proces en komt in de cellen vrij in de vorm van zuurstofmetabolieten. Deze zuurstofmetabolieten kunnen schadelijk zijn, omdat ze zeer reactief zijn28) en worden ook wel vrije radicalen genoemd.
Een stabiele verbinding heeft electronen die in paren (en dus in een even aantal) rondom de kern draaien. Een vrije radicaal is een zeer onstabiele verbinding die een oneven aantal electronen bezit en dus een ongepaard electron heeft. Om stabiel te worden gaat een vrije radicaal driftig op zoek een partner voor dit 'vrije electron'.
Vrije radicalen kunnen bij ieder molecuul dat ze tegenkomen proberen een electron te 'stelen', met als gevolg dat dit molecuul op zijn beurt een vrije radicaal kan worden. Zo kan er een kettingreactieontstaan die pas stopt als een vrije radicaal gevangen wordt door een vrije radicalen vanger of anti-oxidant.
Vele vormen van beschadiging in ons lichaam door toxische stoffen en een aantal belangrijke ziekteprocessen ontstaan ten gevolge van de zeer reactieve vrije radicalen. Vrije radicalen (zoals superoxide, het hydroxylradicaal en singlet zuurstof) spelen onder andere een rol bij schade aan cellen door chemische stoffen en door straling, schade door zuurstof en andere toxische gassen, veroudering van cellen en schade door infecties29,30).
Nu is het niet zo dat vrije radicalen alleen slechte dingen doen. Vrije radicalen spelen ook een rol bij het doden van bacterieën door bepaalde witte bloedcellen (o.a. fagocyten). Daarnaast reguleren vrije radicalen verschillende celfuncties zoals differentiatie en spelen ze o.a. een rol bij de handhaving van de bloeddruk28,31).
Vrije radicalen kunnen op verschillende manieren schade aanrichten:
* Vrije radicalen kunnen ervoor zorgen dat vetten oxideren en als het ware ranzig worden. Dit proces wordt ook wel lipide peroxidatie genoemd en verzorgt een nieuwe reeks vrije radicalen in de vorm van een kettingreactie. Oxidatie van het LDL-cholesterol door vrije radicalen is hoogst waarschijnlijk de hoofdoorzaak van atherosclerose32,33).
* Ook kunnen vrije radicalen eiwitten of aminozuren aan elkaar koppelen, het zogenaamde cross-linking. Dit kan o.a. cataract (staar)34) en rimpelvorming veroorzaken.
* Vrije radicalen kunnen de celmembranen beschadigen. Dit kan leiden tot verminderde absorptie en uitscheiding van stoffen, hetgeen dodelijk is voor de cel. Ook kunnen structuren beschadigen zoals het DNA en diverse eiwitten. Dit kan kanker veroorzaken35).
* In de cellen bevinden zich lysosomen. Dit zijn door een membraan omgeven blaasjes gevuld met meer dan veertig verschillende verteringsenzymen. Als de membraan van zo'n lysosoom beschadigd raakt door vrije radicalen kunnen de lysosomale enzymen er uit lekken en de cel van binnenuit afbreken (autolysis).
Bovengenoemde beschadigingen spelen een rol bij het minder goed functioneren van cellen en veroudering door verlies van actieve cellen.
Alle beschadigingen bij elkaar opgeteld kan een behoorlijke aanslag zijn op de reserves van het lichaam. Als we het aantal vrije radicalen verminderen door inname van meer anti-oxidanten kunnen we de veroudering van het lichaam vertragen36).
Een goede natuurlijke voeding kan veel van de benodigde stoffen leveren. Blootstelling aan o.a. ultravioletlicht, sigaretterook, stress en infecties kan zorgen dat het lichaam meer anti-oxidanten nodig heeft. We eisen een optimale gezondheid en dat verlangt een optimale hoeveelheid van voedingsstoffen in ons lichaam.
Ter bescherming tegen vrije radicalen en ter ondersteuning van vele lichaamsfuncties kan het daarom verantwoord zijn om de voeding aan te vullen met vitaminen, mineralen, spore-elementen en kruiden. Een uitgekiende combinatie van anti-oxidanten zorgt er voor dat de verschillende ingrediënten elkaars werking versterken. Dit verschijnsel noemen we synergisme. Zo ondersteunt vitamine C de werking van vitamine E37), bioflavonoïden de opname van vitamine C, etc.
In 1995 heeft TNO een onderzoek gedaan naar tekorten in de voeding. Daaruit bleek dat het merendeel van de Nederlanders tekorten had wat betreft een aantal zeer belangrijke voedingsstoffen, waaronder vitamine A, zink, chroom, foliumzuur en selenium38).
En dit geldt dan alleen nog als we de huidige ADH hanteren. Hier zit een groot een probleem. De ADH is van oudsher ontwikkeld om een grens te hanteren waar boven gebreksziekten bijna niet voorkomen. Dit is wat anders dan een optimale waarde. Zo heeft bijna niemand meer scheurbuik wat echt een vitamine C gebreksziekte is, maar veel mensen hebben bloedend tandvlees of snel blauwe plekken wat zeer waarschijnlijk te wijten is aan een suboptimale inname van vitamine C.
In de orthomoleculaire geneeskunde wordt het begrip biochemische individualiteit gehanteerd om aan te geven dat je onmogelijk precies voor een groep richtlijnen kunt geven, de individuele behoefte kan sterk varieëren. Een duidelijk voorbeeld hiervan is de aanpassing van de ADH voor zwangeren of rokers.
Het is duidelijk dat behoeften verschillen en willen we dat iemand zich fit voelt is het van groot belang dat we individueel kijken naar iemands tekorten en behoeften. Dat kan doormiddel van een goede anamnese, zo heeft iemand met een zink of koper tekort vaak het gevoel dat zijn eten minder smaakt of iemand met een vitamine A tekort het gevoel dat hij niet goed kan autorijden in het donker. Ook bij het lichamelijk onderzoek letten we op verschijnselen van tekorten zoals witte vlekjes op de nagels bij een zink of siliciumtekort, veel eelt onder de voeten bij een vitamine A tekort.
Behalve het kijken naar tekorten kijken we ook naar behoefte. Bijvoorbeeld iemand met in de familie veel hart-en vaatziekten en een knikje in zijn oorlel39), zou ik graag bijvoorbaat al wat vitamine E geven. Uiteraard zullen we kijken naar risicofactoren als verhouding HDL / LDL-cholesterol, triglyceriden, lp(a) en homocysteïne.
Verder kun je alle vitaminen en mineralen in het bloed bepalen en ook vetzuren en aminozuren zijn te bepalen. Ook is het soms zinvol om een haaranalyse te doen om een idee te krijgen over de opname van mineralen over een langere termijn.
Een aantal orthomoleculaire tonica wil ik hier de revue laten passeren.
1) Allereerst een goede multi-vitamine / mineralen complex:
Deze bevat op zijn minst: vitamine A, C, D en E, vitamine B1,B2,B3,B5,B6,B12, foliumzuur, biotine, choline, inositol, betacaroteen of natuurlijke carotenoïden, calcium, magnesium, weinig ijzer, jodium, zink, mangaan, chroom, koper,vanadium, boron en selenium.
Belangrijk is echter de wijze waarop mineralen gebonden zijn en voor de vitaminen is de vorm erg belangrijk. Vitamine B6 in de vorm van pyridoxine hcl wordt 10-20 keer slechter opgenomen dan in de vorm van pyridoxaal-5-phosphaat.
2) Verder wordt vitamine B5 ook wel pantotheenzuur vaak genoemd als anti-stress middel. Tekorten van vitamine B5 geven dezelfde verschijnselen als een bijnierinsufficiëntie en zorgen ervoor dat iemand veel minder stress kan verdragen. Vitamine B5 (als d-calciumpantothenaat) is in de natuurlijke d-vorm ongeveer honderd maal zo actief als de l-vorm. Het maakt deel uit van co-enzym A en speelt zo een belangrijke rol in de stofwisseling. Verder is het van belang bij de biosynthese van vetzuren en bij de aanmaak van cholesterol en steroïdhormonen40).
Het bevordert de wondgenezing en kan symptomen bij rheumatoïde arthritis verlichten41). In dierproeven zorgde calciumpantothenaat voor een gemiddelde levensduurverlenging van 20 procent of meer36). Ook bezit het anti-oxidant eigenschappen.
3) Vitamine B3, ook wel niacine, wordt door de Amerikaanse psychiater Abraham Hoffer veel ingezet als anti-stress middel. Het zorgt ervoor dat adrenaline niet wordt afgebroken tot adrenochroom, een vluchtige stof die hallucinaties en angstgevoelens kan geven. Tevens kan niacine worden gemaakt uit tryptofaan. Hoe lager het gehalte aan vitamine B3 in het lichaam hoe meer tryptofaan wordt omgezet tot vitamine B3. Gevolg is dat tryptofaan niet meer kan dienen als precursor voor serotonine. Zo kan niacine van dienst zijn om de stemming wat op te peppen.
4) Bèta-caroteen ook wel provitamine A genoemd, wordt door het lichaam, naar behoefte, gesplitst in twee moleculen vitamine A. ß-caroteen is zodoende een veilige stof en kan niet worden overgedoseerd42). (Een veel geciteerde publicatie over het mogelijk schadelijk effect van ß-caroteen43) blijkt een misverstand te zijn en berust op een randomisatiefout44)). ß-caroteen heeft een zeer goede anti-stress functie waardoor de gebruikelijke stressreacties uitblijven45). ß-caroteen is tevens een krachtige anti-oxidant en beschermt het lichaam vooral tegen het singlet zuurstofradicaal.
ß-caroteen verlaagt de kans op het krijgen van een myocardinfarct34) en heeft een gunstige invloed op hart- en vaatziekten46). De kans op het krijgen van cataract wordt verlaagd door extra inname van ß-caroteen34). ß-Caroteen heeft een stimulerende werking op het immuunsysteem41). Er zijn aanwijzingen dat in plaats van alleen de ß-caroteen men beter een natuurlijke carotenoïden-complex kan nemen. Bovendien hebben andere caroteensoorten als lycopeen, zeaxanthine en luteïne een zeker zo effectieve anti-oxidanten werking.
Vitamine E is een van de sterkste anti-oxidanten die vetoplosbaar is. Toediening in de vorm van d-alfa-tocopherolsuccinaat biedt de beste bescherming tegen schade door vrije radicalen41). Door zijn aanwezigheid in vetten kan vitamine E de kettingreacties bij lipide peroxidatie verhinderen. Vitamine E verlaagt de kans op het krijgen van hart- en vaatziekten47,48,49). Het beschermt het LDL-cholesterol tegen oxidatie en voorkomt zo de eerste stap naar artherosclerose. Een hoog vitamine E gehalte in het bloed verlaagt de kans op het krijgen van een infectie en stimuleert het immuunsysteem. Inname van meervoudig onverzadigde vetzuren zoals linolzuur vergroot de kans op lipide peroxidatie en verhoogt de behoefte aan vitamine E.
5) Vitamine C is de meest bekende anti-oxidant. Het is wateroplosbaar en vangt vooral de hydroxylradicalen. Daarnaast helpt het de gereageerde vorm van vitamine E om te zetten in een biologisch actief vitamine E. Vitamine C staat van oudsher bekend als middel tegen infecties en verkoudheid41,50). Recente onderzoeken wijzen op het positieve effect van vitamine C bij hart- en vaatziekten32,49).
Vitamine C verlaagt de kans op het krijgen van staar34) en van diverse vormen van kanker41,42). Bij een grote groep mannen is aangetoond dat extra inname van vitamine C de levensduur met " 5 jaar verlengt52).
Geiten maken in een stresssituatie veel meer vitamine C aan (voor de mens vergelijkbaar met zo'n 10-15 gram), mensen missen de mogelijkheid zelf vitamine C te maken.. Een vorm van vitamine C die nog beter wordt opgenomen en ook veel minder maag/darmklachten geeft is Ester-C. In de vorm van ascorbyl palmitaat is vitamine C vetoplosbaar.
6) Van de mineralen is magnesium de mineraal bij uitstek. In stress situaties is er veel meer magnesium nodig. Magnesium speelt een rol in de suikerstofwisseling, in het ontspannen van spieren en heeft invloed op vele hormonen.53) Een van de eerste verschijnselen van een magnesiumtekort zijn krampen en koude extremiteiten.
Andere stoffen die als orthomoleculaire tonica kunnen dienen zijn o.a. glutathion, liponzuur, dhea, melatonine, arginine, ornithine, carnitine, selenium, mangaan en essentiële olieën waarvan lijnzaadolie, visolie, sesamolie en olijfolie goede bronnen zijn.
Deze stoffen bespreek ik hier niet uitgebreid. Ik verwijs hiervoor naar de volgende zeer aan te bevelen boeken:
Michael Janson: The vitamin revolution in health care. 54)
Andrew Weil: Optimaal gezond in 8 weken 10)
Melvyn Werbach: Nutritional Influences of Illness, a sourcebook of clinical research (is "de bijbel" van de orthomoleculaire geneeskunde) 41)
Udo Erasmus: Vitale vetten, fatale vetten 55)
Richard Passwater: The New Super Nutrition, your guide to super health and vitality56)
Kort samengevat kun je de meeste tonica zien als zeer sterke anti-oxidanten. Aangezien er meer dan 80 ziektebeelden worden veroorzaakt door vrije radicalen schade is extra inname van anti-oxidanten gewenst om schade te beperken. Bekend is dat stress meer vrije radicalen schade geeft.
Wat is de plaats van tonica?
Ik denk dat tonica een duidelijke plaats innemen naast leefstijl / levenswijze adviezen! Behandeling van stress moet gericht zijn op alle facetten waar stress invloed op heeft en uiteraard op indien mogelijk stress-reductie. Het programma dat natuurarts Andrew Weil in zijn boek 10) voorstelt is een voorbeeld van een brede aanpak. Daarbij kunnen tonica helpen. De auteur van de volgende abstract heeft goed begrepen dat het tijd wordt dat we op zoek gaan naar natuurlijker, patiëntvriendelijker methoden om stress te hanteren:
Rosenthal TL, To soothe the savage breast.
Behav Res Ther 1993 Jun;31(5):439-462
We review quite a range of procedures--some strange, some familiar--to calm,
and spare fantasied harm.
Drugs can help a whole bunch, but there is no 'free lunch.'
Side-effects from long use, and the risk of abuse,
make it wiser to find other means to 'unwind.'
(Anxious folks spin a messful of thoughts that are stressful.)
Against pressures that fluster, tranquil images muster
a sense one is resting--rather than testing
how much one achieves (while one's family grieves).
Muscle programs to lower tense states, and pace slower, can bring
manifold gains easing worry and pains.
There are diverse connections among muscle flexions-
-however those function--that can serve as an unction.
Movements practiced each night do more good than the 'right'
exercises in theory, left undone by the weary.
Thus give choice of routines as well as calm scenes:
one might dodge heart attacks if one learns to relax.
It will not cheer one's mood to review woes nor brood
over future collusions, intrusions, confusions, perfection, rejection
and other delusions.
Like over-tight shoe points, loosen Puritan viewpoints
because standards too stern make adrenaline burn.
Teach instead: 'Mellow visions need not earn derisions.
People who play more are invited to stay more.·
Massages and dancing, gentle fiction entrancing
or dulcet harmonics are suitable tonics.
For self-damaging actions bring on wholesome distractions.
There are so many names for so many games,
From social adventures to buying debentures,
trip-planning, food-canning and even gold-panning.
Thus cease surplus panting but cultivate planting
since turmoil may go when one makes flowers grow,
or elsewhere embraces Nature's several faces:
oceans, rivers, or canyons, mountains, redwoods or banyans,
or (thanks to some vets), peaceful contacts with pets.
- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -
Johan Bolhuis, arts
Artsenpraktijk voor Natuurgeneeskunde
Vingerhoed 2 | 6953 BZ Dieren
tel: 0313-419737 | fax: 0313-419677
www.natuurarts.nl
(C) 2005 - Alle rechten voorbehouden