Als we kijken naar de meest gehanteerde reguliere behandelingsmogelijkheden voor kanker dan zijn dat operatie, chemotherapie en radiotherapie en / of een combinatie van deze mogelijkheden. In de twee voorgaande artikelen zijn de chemotherapie en radiotherapie aan de orde gekomen, in dit artikel wil ik een overzicht geven aan mogelijkheden voor ondersteuning bij chirurgie, toegespitst op de chirurgie bij een kankerpatiënt.
Zodra iemand te horen krijgt dat hij of zij kanker heeft raakt zijn of haar leven in een stroomversnelling. Vaak moeten binnen korte tijd beslissingen genomen worden over mogelijke therapieën, over toekomstplannen, bijwerkingen, voor- en nadelen. Goed geïnformeerd zijn kan helpen een betere keuze te maken.
In principe is opereren om de tumor weg te halen zeer aan te raden. Kankercellen zijn een belasting voor het lichaam en zeker in een vroeg stadium verdient operatie en weghalen van de tumor een grote voorkeur. Ik raad mijn patiënten aan om indien mogelijk zich te laten opereren maar dit niet overhaast te laten doen. Een goede voorbereiding is noodzakelijk. Ook operaties hebben risico’s variërend van enige vermoeidheid of een pijnlijk litteken tot overlijden tijdens of na de operatie. Factoren die de mate van risico bepalen zijn onder andere voedingstoestand, ernst, vorm, positie, soort en grootte van de kanker, conditie, voorgeschiedenis, geslacht en leeftijd van de patiënt, ervaring van de chirurg(-en), anesthesist en overig ziekenhuispersoneel.
Vragen die u vooraf aan een operatie aan uw chirurg kan stellen zijn:
• Hoeveel meer overlevingstijd heb ik statistisch gezien door deze therapie? Heeft u daar onderzoeksresultaten /artikelen van? Mag ik daar een kopie van?
• Wat is de kans dat de operatie slaagt en hoe wordt dat bepaald? Heeft u daar onderzoeksresultaten / artikelen van? Mag ik daar een kopie van?
• Zou u als u er net zo aan toe bent als ik nu, kiezen voor dezelfde therapie / operatie?
• Wat gebeurt er als ik me niet laat opereren? Heeft u daar onderzoeksresultaten / artikelen van?
• Wat doet deze operatie met mijn kwaliteit van leven?
• Wat zijn bijwerkingen die ik kan verwachten?
• Heb ik door de behandeling verhoogde kans dat de kanker uitzaait of dat reeds bestaande uitzaaiingen erdoor groeien?
• Hoe vaak voert u deze operatie uit?
• Denkt u dat als ik om een second opinion vraag een andere chirurg voor dezelfde operatie zou kiezen, of zijn er meerdere mogelijkheden?
• Kunt u vooraf in mijn bloed nog tumormarkers bepalen om enige tijd na de operatie te kijken of deze gedaald zijn en of dit een maat kan zijn voor een mogelijk recidief?
Natuurlijk komt u wat lastig over als u al deze vragen stelt, maar onderzoek laat zien dat mondige patiënten het beter doen en een betere afweer hebben dan patiënten die maar alles met zich laten doen. Vraag ook altijd een kopie van de brief aan de huisarts. Iedere specialist schrijft brieven naar uw huisarts en in die brief staat wat er bij u gevonden is en / of gedaan is. Het is goed om uw eigen dossier bij te houden. Er gaat namelijk heel soms wel eens wat mis, zoals dossiers die kwijt zijn geraakt, brieven die verloren zijn, vervolgafspraken of controles die vergeten worden, terwijl de juiste en volledige informatie voor u van levensbelang kan zijn.

Voordelen van operatie
De voordelen van opereren zijn legio. Het weghalen van de tumor zorgt ervoor dat het lichaam minder pijn, druk, last van de tumor ervaart. Tumoren verbruiken veel energie (we zien mede daarom vaak vermagering of cachexie bij kankerpatiënten), produceren meer afvalstoffen en kunnen vrije radicalen veroorzaken, mede door een minder efficiënte stofwisseling. Het verwijderen van een tumor betekent dan dat het lichaam minder energie verbruikt en minder afvalstoffen en vrije radicalen hoeft op te ruimen en uiteraard minder kankercellen hoeft op te ruimen. Hierdoor kan het immuunsysteem zich richten op nog eventueel achtergebleven cellen. Theoretisch kunt u bij een nog niet gemetastaseerde kanker met chirurgie de gehele kanker verwijderen en bent u genezen.

Nadelen van operatie
De nadelen van opereren zijn niet zo duidelijk. Er zijn theorieën die er van uitgaan dat kanker niet een lokaal probleem is maar een systemische ziekte, een ziekte die dus in het gehele systeem zit. Kanker zou dan onder andere komen door een slechtere afweer, veel stress, slechte voeding, verkeerde genen (erfelijke factoren), blootstelling aan chemische stoffen, straling en zware metalen, etc. Opereren zou volgens aanhangers van deze theorie dan ook niet een complete oplossing zijn.(1) In een artikel van D.J. Benjamin wordt besproken dat het nog steeds niet duidelijk is of chirurgie zinvol en effectief is bij kanker. Dit is mede omdat we vaak niet weten wat er gebeurt als men niet opereert. Bij langzaam groeiende tumoren als prostaatkanker is "watchful waiting" een optie en er zijn aanwijzingen dat de mannen met prostaatkanker die zich hebben laten opereren het niet beter doen dan degene die het niet hebben laten verwijderen. Punten van kritiek op deze studies zijn dat het meestal oudere mannen betreft, bij prostaatkanker op jonge leeftijd heeft men mogelijk te maken met een agressievere vorm en dat prostaatkanker slechts een beetje te vergelijken is met andere vormen van kanker.
Tijdens mijn opleiding en ook recent in de praktijk heb ik echter een aantal keren gezien hoe een borsttumor eruit ziet als er niets aan gedaan wordt en dat is een beeld dat men liever niet ziet. Alleen al om doorgroei in de huid of andere organen en om de toename van pijn en druk te voorkomen lijkt me bij veel vormen van kanker opereren aan te raden.

Snoeien doet groeien?
Een mogelijk nadeelvan opereren is dat het nog niet duidelijk is of operatie de neo-angiogenese bevordert, of te wel, mogelijk zorgt het snijden en maken van een litteken dat het lichaam bepaalde stoffen aanmaakt die ook de groei van bloedvaatjes bevordert. Dat is ook nodig voor de vorming van een goed litteken, maar deze vorming van nieuwe bloedvaatjes (neo-angiogenese) is tevens een essentieel proces in de groei van kankercellen en het groeien van uitzaaiingen.(2)

Als kankercellen geen eigen bloedvaatjes krijgen kunnen ze nauwelijks groeien. Chirurgie zou zo mogelijk de groei van uitzaaiingen kunnen bevorderen.(3) Dit is een aspect van chirurgie waar nog veel onduidelijkheid over is en mijn inziens op dit moment nog geen geldige reden is om niet te opereren. Bovendien kunnen bepaalde natuurlijke stoffen als soja (genistein), groene thee (epigallo catechinen), squalamine, vitamine A, vitamine D3, NAC, silymarin en curcuma de neo-angiogenese remmen en zou men preventief dat kort na de operatie kunnen innemen. Sterke neo-angiogenese remmers kunnen beter pas weer ingenomen worden na een volledig herstel van de wond (ongeveer 3 -6 weken na de operatie).

"Surgical stress"
Waar meer onderzoek naar gedaan is en waar zelfs een officiële term voor bestaat is de "surgical stress", of te wel een stress-reactie van het lichaam ten gevolge van chirurgie. Opname in het ziekenhuis, de onzekerheid over het verloop, de verandering van de situatie, het moeten vertrouwen op anderen en het opereren zelf zijn allen vormen van stress. Het gevolg van deze stress is dat het immuunsysteem van de patiënt minder goed functioneert in de eerste dagen tot maanden na een operatie.(4) Er zijn zelfs aanwijzingen dat deze verlaging van de afweer de groei van tumoren (en dus uitzaaiingen) kan bevorderen.(5)
Theoretisch gezien kunnen alle maatregelen die helpen ter preventie van stress zorgen dat u minder last hebt van deze ‘operatie-stress’.Patiënten die hun eigen lievelings muziek en een walkman mee nemen en daar naar luisteren voorafgaand aan de operatie en zelfs tijdens en na de operatie kunnen hierdoor meer ontspannen zijn en hetzelfde geldt voor patiënten die door de verpleging begeleid worden met ontspanningsoefeningen en meditatie.(6) Psychologische begeleiding vermindert de angst en depressieklachten en kan mogelijk zelfs levensverlengend werken.(7)
Natuurlijke stoffen die zorgen dat het lichaam beter bestand is tegen stress, zijn zogenaamde adaptogenen als ginseng, ginkgo en rhodiola en stoffen als vitamine C, pantotheenzuur, visolie, een goede multivitaminen/mineralenpreparaat, zink, diverse aminozuren en anti-oxidanten. (8)
Zo is van visolie beschreven dat suppletie met visolie (EPA) de immuunsuppressie na stress bij proefdieren kan verminderen, kan zorgen voor een betere overleving en een betere voedingstoestand.(9), bij mensen werd hetzelfde gevonden.(10). Hoe beter de voedingstoestand voor de operatie hoe beter het beloop. Toename van het gewicht en voorkomen dat u erg afvalt kan door het eten van extra vette vis (haring, makreel, sardines, zalm) en of lijnzaadolie. Ook extra inname van het aminozuur glutamine kan het herstel na een operatie bevorderen.(11)
Stress gaat in het lichaam meestal gepaard met wat we noemen oxidatieve stress, of te wel een grotere productie van vrije radicalen en daarmee een verhoogde behoefte aan anti-oxidanten. Suppletie met anti-oxidanten als vitamine A, C, en E en ginkgo biloba verminderen de oxidatieve stress.(12,13)
Nog steeds wordt er door veel alternatieve artsen het homeopatische middel Arnica voorgeschreven om beter te herstellen na een operatie. Inmiddels is in tenminste acht wetenschappelijke studies aangetoond dat dit niet effectiever is dan een placebo en dus niet meer aan te raden is.(14)

Verspreiding van tumorcellen door operatie?
Een ander mogelijk nadeel van operatie kan zijn dat door de ingreep er tumorcellen vrij komen die bijvoorbeeld eerst mooi ingekapseld waren en dat deze cellen zich verspreiden over het lichaam (via bloed, buikvocht, lymfe) en vervolgens het begin vormen van uitzaaiingen. Het verspreiden van kankercellen hangt erg af van de operatie techniek en het soort tumor. Chirurgen zullen uiteraard hun uiterste best doen om dit zoveel mogelijk te voorkomen. Stoffen die mogelijk een verspreiding kunnen verhinderen of kunnen zorgen dat uitgezaaide cellen zich niet goed kunnen hechten zijn onder andere gemodificeerde citrus pectine, het sap van de aloe vera en mogelijk bepaalde monosacchariden. (15, 16). Er zijn aanwijzingen dat arachidonzuur (zit vooral in vlees) de hechting van kankercellen aan bindweefsel bevordert, terwijl genisteine (zit veel soja) deze hechting remt.(17)
Antibiotica en verminderde weerstand
Zowel de stress als het vaak pre- en postoperatief toegediend krijgen van antibiotica kunnen zorgen voor een sterke achteruitgang van de normale darmflora. Toediening van probiotica (gezonde darmflora bacteriën) kan zowel de door stress veroorzaakte als door een antibioticum veroorzaakte dysbiose en verlaagde afweer herstellen.(18,19)

Misselijkheid na narcose
De misselijkheid en het overgeven na een narcose is een nadeel van een operatie dat op eenvoudige en natuurlijke wijze op te lossen is. Zowel acupressuur of acupunctuur van het acupunctuurpunt "Neiguan (P6)", als het innemen van gember-extract voor de operatie zijn bewezen effectieve middelen.(20,21)
Wondgenezing
Er zijn aanwijzingen dat zink (22) en vitamine C (23) de wondgenezing bevorderen en dat uiteraard een goede voeding hiervoor noodzakelijk is. De wondgenezing zal minder vlot verlopen bij overgewicht en extreem ondergewicht, bij patiënten die roken en bij patiënten met stress.(24)
Zogenaamd aansterken na een operatie door het drinken van drankjes (bijvoeding) met veel suiker (of glucose) en extra toetjes is niet aan te raden wegens het immuunverlagende effect van suiker.(25) Zinvoller is om na een operatie meer groenten, fruit, noten en zaden te eten en vette vis of lijnzaadolie.

Samenvatting en tot slot een gebed.....
Bij patiënten met kanker, waarbij door middel van een operatie de tumor geheel of grotendeels verwijderd kan worden is operatie van harte aan te bevelen. Er zijn vele voordelen om te kiezen voor een operatie. Er zijn ook enkele nadelen, waarvan een deel reeds goed bekend is en het grootste deel nog verder onderzoek vraagt. De mogelijke nadelen kunnen waarschijnlijk met behulp van natuurlijke middelen tot een minimum worden beperkt. Voorafgaand aan een operatie is zorgen voor een goede voorlichting, ontspanning, een goede voedingstoestand en extra inname van vette vis of lijnzaadolie en enkele anti-oxidanten, bijvoorbeeld in de vorm van een goede multivitaminen/mineralen preparaat en extra vitamine C, aan te raden. Na de operatie zijn daarbij probiotica en een korte periode extra zink zeker aan te raden.Voor de overige middelen is het raadzaam een natuurarts of orthomoleculair arts te consulteren. Een operatie ondergaan is een stressvol gebeuren. Goed geïnformeerd zijn en een goede begeleiding kunnen een deel van de stress weg nemen. Voor de gelovigen onder ons is bidden of voor u laten bidden aan te raden. Tenminste twee wetenschappelijke studies laten zien dat patiënten waarvoor gebeden is minder complicaties na een operatie hebben.(26,27)

© Dit artikel is geschreven door Johan Bolhuis, arts en is geplaatst in het eerste nummer van FoliaOrthica van 2001. Voor recente literatuur en nieuwe inzichten verwijzen we graag door naar www.ngoo.nl

Literatuur
1) Benjamin DJ. The efficacy of surgical treatment of cancer. Med Hypotheses 1993 Feb;40(2):129-38
2) McNamara DA, Harmey JH, Walsh TN, Redmond HP, Bouchier-Hayes DJ. Significance of angiogenesis in cancer therapy. Br J Surg 1998 Aug;85(8):1044-55
3) Pinsolle V, Ravaud A, Baudet J. Does surgery promote the development of metastasis in melanoma? Ann Chir Plast Esthet 2000 Aug;45(4):485-93
4) Ogawa K, Hirai M, Katsube T, Murayama M, Hamaguchi K et al. Suppression of cellular immunity by surgical stress. Surgery 2000 Mar;127(3):329-36
5) Ben-Eliyahu S, Page GG, Yirmiya R, Shakhar G. Evidence that stress and surgical interventions promote tumor development by suppressing natural killer cell activity. Int J Cancer 1999 Mar 15;80(6):880-8
6) Good M, Stanton-Hicks M, Grass JA, et al. Relaxation and music to reduce postsurgical pain. J Adv Nurs 2001 Jan;33(2):208-15
7) Ross-Petersen L, Johansen C, Olsen JH. Does psychosocial intervention in cancer patients affect survival and psychological well-being? Ugeskr Laeger 1998 Sep 21;160(39):5625-34
8) Voor een uitgebreid overzicht over invloed van voedingsstoffen op stress: zie op internet: www.natuurarts.nl onder het kopje artikelen.
9) Tashiro T, Yamamori H, Morishima Y, Sugiura T, Hayashi N, et al. N-3 polyunsaturated fatty acids in surgical nutrition. Nippon Geka Gakkai Zasshi 1998 Apr;99(4):256-63
10) Furukawa K, Tashiro T, Yamamori H, Takagi K, et al. Effects of soybean oil emulsion and eicosapentaenoic acid on stress response and immune function after a severely stressful operation. Ann Surg 1999 Feb;229(2):255-61
11) Morlion BJ, Stehle P, Wachtler P, Siedhoff HP, et al. Total parenteral nutrition with glutamine dipeptide after major abdominal surgery: a randomized, double-blind, controlled study. Ann Surg 1998 Feb;227(2):302-8
12) Preiser JC, Van Gossum A, Berre J, Vincent JL, Carpentier Y Enteral feeding with a solution enriched with antioxidant vitamins A, C, and E enhances the resistance to oxidative stress. Crit Care Med 2000 Dec;28(12):3828-32
13) Pietri S, Seguin JR, d'Arbigny P, Drieu K, et al. Ginkgo biloba extract (EGb 761) pretreatment limits free radical-induced oxidative stress in patients undergoing coronary bypass surgery. Cardiovasc Drugs Ther 1997 Apr;11(2):121-31
14) Ernst E, Pittler MH. Efficacy of homeopathic arnica: a systematic review of placebo-controlled clinical trials.Arch Surg 1998 Nov;133(11):1187-90
15 ) Pienta KJ, Naik H, Akhtar A, Yamazaki K, et al. Inhibition of spontaneous metastasis in a rat prostate cancer model by oral administration of modified citrus pectin. J Natl Cancer Inst 1995 Mar 1;87(5):348-53
16) Gribel' NV, Pashinskii VG. Antimetastatic properties of aloe juice. Vopr Onkol 1986;32(12):38-40
17) Paine E, Palmantier R, Akiyama SK, Olden K, Roberts JD Arachidonic acid activates mitogen-activated protein (MAP) kinase-activated protein kinase 2 and mediates adhesion of a human breast carcinoma cell line to collagen type IV through a p38 MAP kinase-dependent pathway. J Biol Chem 2000 Apr 14;275(15):11284-90
18) Kopp-Hoolihan L. Prophylactic and therapeutic uses of probiotics: a review. J Am Diet Assoc 2001 Feb;101(2):229-38; quiz 239-41
19) Isolauri E, Sutas Y, Kankaanpaa P, Arvilommi H, Salminen S. Probiotics: effects on immunity. Am J Clin Nutr 2001 Feb;73(2 Suppl):444S-450S
20) Harmon D, Gardiner J, Harrison R, Kelly A. Acupressure and the prevention of nausea and vomiting after laparoscopy. Br J Anaesth 1999 Mar;82(3):387-90
21) Ernst E, Pittler MH. Efficacy of ginger for nausea and vomiting: a systematic review of randomized clinical trials. Br J Anaesth 2000 Mar;84(3):367-71
22)Andrews M, Gallagher-Allred C. The role of zinc in wound healing. Adv Wound Care 1999 Apr;12(3):137-8
23)Silverstein RJ, Landsman AS. The effects of a moderate and high dose of vitamin C on wound healing in a controlled guinea pig model. J Foot Ankle Surg 1999 Sep-Oct;38(5):333-8
24) Tausk FA, Nousari H. Stress and the skin. Arch Dermatol 2001 Jan;137(1):78-82
25) P. Quillin. Beating cancer with nutrition. ISBN 0963837249
26) Byrd RC Positive therapeutic effects of intercessory prayer in a coronary care unit population. South Med J 1988 Jul;81(7):826-9
27) Harris WS, Gowda M, Kolb JW, Strychacz CP, Vacek JL, et al. A randomized, controlled trial of the effects of remote, intercessory prayer on outcomes in patients admitted to the coronary care unit. Arch Intern Med 1999 Oct 25;159(19):2273-8